Tôi ngồi trong một quán cà phê ở Stockholm, nhìn màn hình hiển thị dòng tweet của Demis Hassabis: "Chúng ta cần một cơ quan quản lý AI toàn cầu, do Mỹ dẫn đầu, có quyền tạm dừng phát triển các hệ thống nguy hiểm." Cà phê trong tay nguội dần. Với tư cách là một nhà nghiên cứu CBDC, tôi không thể không liên hệ điều này với những gì đang diễn ra trong thế giới blockchain. Bởi nếu Mỹ có thể tạm dừng AI, họ hoàn toàn có thể làm điều tương tự với các giao thức phi tập trung – và CBDC chính là công cụ hoàn hảo để thực thi quyền lực đó.
Bối cảnh: Cuộc chiến giành quyền kiểm soát
Hassabis, nhà đồng sáng lập DeepMind, không phải là người đầu tiên kêu gọi quản lý AI. Nhưng ông là người đầu tiên đề xuất một cơ quan có "quyền tạm dừng" – một quyền lực tối thượng, vượt lên trên mọi tập đoàn và quốc gia. Điều này đặt ra câu hỏi: Ai sẽ kiểm soát cơ quan đó? Câu trả lời hiện tại là Mỹ.
Trong bối cảnh CBDC, chúng ta đã thấy một xu hướng tương tự: các ngân hàng trung ương đang xây dựng hệ thống thanh toán kỹ thuật số có thể lập trình, nơi họ có thể đóng băng tài sản, áp đặt hạn mức chi tiêu, thậm chí tịch thu tiền trong những trường hợp khẩn cấp. e-krona của Thụy Điển, dự án tôi từng tham gia nghiên cứu, có thiết kế cho phép Riksbank kiểm soát chặt chẽ lượng tiền lưu thông. Khi Hassabis nói về quyền tạm dừng AI, tôi thấy một bản thiết kế tương tự cho quyền lực tập trung trong thế giới kỹ thuật số.
Phân tích kỹ thuật: Khi smart contract gặp cơ quan quản lý AI
Hãy tưởng tượng một tương lai nơi cơ quan quản lý AI của Mỹ có thể ra lệnh cho các node blockchain ngừng xác thực giao dịch liên quan đến các hợp đồng thông minh có chứa mã nguồn AI không được phép. Điều này không còn là khoa học viễn tưởng. Với các giải pháp như Chainlink CCIP hoặc các oracle tập trung, việc chèn một "kill switch" vào cấp độ thanh khoản là hoàn toàn khả thi.
Tôi nhớ một báo cáo nội bộ tôi viết năm 2022 về rủi ro thanh khoản trên Uniswap. Lúc đó, tôi chỉ ra rằng nếu một cơ quan quản lý tài chính yêu cầu Uniswap Labs chặn một số địa chỉ, giao thức sẽ đối mặt với sự phân mảnh thanh khoản. Bây giờ, với AI, kịch bản đó mở rộng hơn: cơ quan quản lý AI có thể yêu cầu các Layer 2 zk-rollup ngừng sản xuất bằng chứng nếu một ứng dụng AI nào đó hoạt động trên đó. Chi phí chứng minh của ZK Rollup vốn đã rất cao; việc phải tuân thủ các yêu cầu kiểm toán AI sẽ làm tăng thêm gánh nặng, chỉ có các operator lớn như Polygon hay zkSync mới có thể đáp ứng.
Góc nhìn phản trực giác: Cơ quan quản lý AI vô tình thúc đẩy phi tập trung
Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng chính nỗ lực tập trung hóa này lại có thể thúc đẩy nhu cầu về các hệ thống thực sự phi tập trung. Nếu Mỹ thành lập một cơ quan có quyền tạm dừng, các nhà phát triển AI và blockchain sẽ tìm cách xây dựng các hệ thống không thể bị tạm dừng – những mạng lưới không có điểm kiểm soát trung tâm. Điều này giải thích tại sao các dự án như Bittensor (TAO) – một mạng lưới AI phi tập trung – lại thu hút sự chú ý. Nó giống như cách RetroPGF của Optimism tài trợ cho các public goods mà không cần ủy ban grant đầy thân hữu; sự tập trung hóa tạo ra phản ứng ngược.
Từ kinh nghiệm kiểm toán các giao thức DeFi của mình, tôi thấy rằng bất kỳ nỗ lực kiểm soát nào từ trên xuống đều tạo ra các lỗ hổng arbitrage. Cơ quan quản lý AI sẽ không thể theo kịp tốc độ đổi mới của các hợp đồng thông minh ẩn danh. Những kẻ xấu sẽ luôn tìm cách lách qua, còn những người tốt sẽ phải gánh chịu chi phí tuân thủ. Đây là bài học từ lịch sử: cấm càng chặt, càng tạo ra chợ đen.
Takeaway: Quyền lực không bao giờ tự nguyện phân tán
Lời kêu gọi của Hassabis phản ánh một sự thật khó chịu: những người mạnh nhất luôn muốn tập trung quyền lực để bảo vệ vị thế của họ. Google, thông qua DeepMind, đang cố gắng xây dựng một rào cản gia nhập dưới danh nghĩa an toàn. Nhưng lịch sử của internet và tiền điện tử đã chứng minh rằng quyền lực tập trung cuối cùng sẽ bị thách thức bởi sự sáng tạo của đám đông.
Khi nhìn vào CBDC, tôi thấy một con dao hai lưỡi: chúng có thể mang lại sự ổn định, nhưng cũng mở đường cho sự kiểm soát chưa từng có. Sự xuất hiện của cơ quan quản lý AI với quyền tạm dừng chỉ là bước tiếp theo trong hành trình dài của con người đối mặt với câu hỏi cơ bản: Ai giữ chìa khóa? Và liệu chúng ta có đủ dũng cảm để từ chối trao nó cho bất kỳ ai không?
