Tuần trước, tôi dành cả buổi tối để đọc mã nguồn của một giao thức DeFi mới nổi. Không phải whitepaper, không phải blog post, mà là hợp đồng thông minh. Bởi vì trong thế giới của chúng ta, 'lời hứa' không có giá trị bằng một dòng code có thể kiểm chứng. Đột nhiên, một người bạn cũ từ Phố Wall gửi cho tôi một đường link: phân tích về cuộc bầu cử sơ bộ của Đảng Cộng hòa ở Nam Carolina. Tôi cười. 'Vũ, mày đang xem cái này làm gì? Nó có liên quan gì đến cái pool thanh khoản của mày đâu?' Nhưng rồi tôi đọc nó. Và tôi nhận ra, bản chất của một cuộc bầu cử, của một lời hứa chính trị, cũng giống như một 'hợp đồng thông minh' vậy — nó chỉ đáng tin khi có ai đó sẵn sàng thực thi nó. Donald Trump đang đặt cược uy tín của mình vào cuộc bỏ phiếu ở Nam Carolina. Nếu người được ông ấy hậu thuẫn thắng, đó là tín hiệu cho thấy 'hợp đồng' của ông ta với cử tri vẫn còn hiệu lực. Nếu thua, đó là một 'revert'. Và điều đó, thưa các bạn, sẽ thay đổi cả cấu trúc thượng tầng của chính sách toàn cầu, giống như một bản nâng cấp giao thức có thể làm sụp đổ toàn bộ hệ sinh thái.
Đây không phải là một bài viết về chính trị Mỹ. Đây là một bài viết về sự tín nhiệm, về ủy quyền, và về cách một cá nhân có thể vận hành một hệ thống phi tập trung một cách có chủ đích. Trong thế giới blockchain, chúng ta có 'on-chain governance', 'multi-sig', 'vesting schedule'. Trong thế giới thực, họ có 'bầu cử sơ bộ', 'ủy ban quốc gia', và 'sức ảnh hưởng'. Và điểm chung của cả hai, như tôi đã học được từ 24 năm trong ngành này, là một khi lòng tin bị phá vỡ, sẽ không có 'rollback' nào có thể cứu vãn.
Hãy nhìn vào cấu trúc 'ủy quyền' của Trump. Ông ta không phải là một 'smart contract' có thể tự thực thi. Ông ta là một 'admin key', một 'multisig signer' trong một DAO khổng lồ có tên là Đảng Cộng hòa. Các ứng cử viên mà ông ta 'endorse' là những 'proposal' mà ông ta ký. Và một cuộc bầu cử sơ bộ là một 'vote' để xác nhận proposal đó có được chấp nhận hay không. Thật là một phép ẩn dụ hoàn hảo. Nếu một 'proposal' bị từ chối trong một DAO, 'admin key' sẽ mất uy tín. Cũng vậy, nếu người được Trump hậu thuẫn thua ở Nam Carolina, 'admin key' của ông ta sẽ bị suy yếu. Không phải là mất quyền kiểm soát hoàn toàn, nhưng bị 'giới hạn'. Tương tự như một chiếc ví multi-sig 3/5, nếu một trong ba chữ ký là của Trump và nó không còn hiệu lực, thì cần phải tìm kiếm sự đồng thuận từ những người khác. Điều này có nghĩa là những 'lệnh' từ Trump trong tương lai (về chính sách, về bổ nhiệm) sẽ không còn được thực thi một cách mù quáng nữa.
Tôi đã chứng kiến điều này xảy ra trong thế giới crypto. Năm 2020, tôi theo dõi sự sụp đổ của Yam Finance. Hợp đồng rebase của nó có một lỗ hổng. Nhưng lỗ hổng đó không nằm ở code. Nó nằm ở sự tín nhiệm dành cho đội ngũ phát triển. Khi lỗi được phát hiện, không ai tin rằng họ có thể sửa nó kịp thời. 'Governance key' của họ đã mất hiệu lực. Và toàn bộ hệ thống sụp đổ chỉ trong vài giờ. Đó là bài học: sức mạnh thực sự không nằm ở mã nguồn, mà nằm ở niềm tin vào những người nắm giữ chìa khóa.
Phân tích về cuộc bầu cử sơ bộ ở Nam Carolina, khi được nhìn qua lăng kính blockchain, cho thấy một 'thông số nguy hiểm' (dangerous parameter) tiềm ẩn: sự cá nhân hóa quyền lực. Hãy tưởng tượng một giao thức DeFi nơi mà toàn bộ 'admin key' được giao cho một người duy nhất. Một lỗi đánh máy, một hành động cố ý, và toàn bộ số tiền trong pool có thể bị rút sạch. Đó là lý do tại sao chúng ta có multi-sig, timelocks, và các biện pháp bảo vệ khác. Trump, với tư cách là một 'admin key' cá nhân, chính xác là một cấu trúc 'single point of failure' như vậy. Nếu ông ta quyết định 'rút tiền' (ví dụ: rút khỏi NATO), không có 'timelock' nào có thể ngăn cản ông ta. Nếu ông ta bị 'hack' (ví dụ: bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch), toàn bộ hệ thống có thể bị chuyển hướng.
Và đây là điểm mấu chốt, góc nhìn phản trực giác của tôi: Thị trường crypto, nơi được xây dựng dựa trên sự phi tập trung, thực ra đang học hỏi từ mô hình tập trung của Trump, nhưng lại đi theo một hướng hoàn toàn khác. Trump đang củng cố quyền lực của mình bằng cách cá nhân hóa các quyết định. Crypto, ngược lại, đang cố gắng loại bỏ cá nhân ra khỏi quyết định. Nhưng chúng ta có thực sự thành công? Hãy nhìn vào các DAO. Có bao nhiêu DAO thực sự phi tập trung? Hay chúng chỉ là 'chế độ đầu sỏ' được ngụy trang dưới dạng 'token vote'? Vitalik đã nói về vấn đề này. Nhưng chúng ta chưa có lời giải. Trump, theo một cách méo mó, đang phơi bày một sự thật khó chịu: con người vẫn cần một 'lãnh đạo', một 'đầu tàu', để đưa ra quyết định nhanh chóng. Nhưng cái giá phải trả là sự ổn định và khả năng dự đoán.
Hãy cùng xem xét các 'kịch bản on-chain' từ phân tích chính trị này.
1. Kịch bản Mỹ 'Sell-off' (Bán tháo) Nếu uy tín của Trump tăng lên, nó giống như một 'bull run' về độ tín nhiệm. Các 'holder' (cử tri) sẽ nắm giữ 'token' (niềm tin) của ông ta lâu hơn. Nhưng điều này tạo ra một 'bong bóng'. Nếu Trump thua, đó là một 'crash', một 'liquidation event'. Các quốc gia đồng minh, những người đã 'invest' (đầu tư) vào lời hứa bảo vệ của Mỹ, sẽ phải 'cut loss' (cắt lỗ) ngay lập tức. Họ sẽ bắt đầu xây dựng 'hàng rào phòng thủ' của riêng mình. Điều này, trong thế giới crypto, giống như một 'flight to safety' (chạy trốn đến nơi an toàn) từ các giao thức rủi ro sang Bitcoin hoặc stablecoin. Đối với địa chính trị, 'Bitcoin' ở đây là 'năng lực phòng thủ quốc gia'. Châu Âu sẽ tăng chi tiêu quốc phòng. Nhật Bản sẽ thảo luận về vũ khí hạt nhân. Đây là một 'bank run' (rút tiền hàng loạt) quy mô toàn cầu.
2. Kịch bản 'Smart Contract Vulnerability' (Lỗ hổng hợp đồng thông minh) Sự không thể đoán trước của Trump được cố tình duy trì. Ông ta 'giữ bí mật' về ý định của mình. Trong crypto, đó là một 'honey pot'. Nó hấp dẫn nhưng cũng đầy rủi ro. Các 'attackers' (kẻ thù địch, như Trung Quốc, Nga) sẽ liên tục 'phân tích mempool' (theo dõi các tín hiệu chính trị) của Trump để tìm kiếm cơ hội. Họ sẽ 'sandwich attack' (tấn công kẹp) ông ta, lợi dụng sự thiếu quyết đoán của ông ta để đạt được lợi ích. Một lần nữa, đây là một 'game theory' phức tạp, và những người chơi giỏi nhất sẽ là những người hiểu rõ 'source code' (bản chất chính trị) của đối thủ.
3. Kịch bản 'Oracle Manipulation' (Thao túng Oracle) Sức mạnh của Trump một phần dựa vào 'narrative' (câu chuyện) trên mạng xã hội. Nếu ai đó có thể thao túng 'narrative' này, họ có thể kiểm soát quyết định của ông ta. Đây chính xác là một 'oracle attack' (tấn công vào nguồn dữ liệu đầu vào). Trong crypto, nếu một oracle bị tấn công, nó có thể cung cấp dữ liệu sai cho một smart contract, dẫn đến việc thanh lý sai hoặc rút tiền bất hợp pháp. Tương tự, nếu thông tin sai lệch (fake news) được bơm vào hệ thống thông tin của Trump, nó có thể khiến ông ta đưa ra một quyết định sai lầm, như tấn công một đồng minh hoặc rút lui khỏi một thỏa thuận. Và đó là lý do tại sao 'kiểm tra thông tin' (không phải 'kiểm tra mã nguồn') trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Vậy, với tư cách là một 'News Cheetah', tôi sẽ làm gì với thông tin này? Tôi sẽ không viết một bài phân tích chính trị. Tôi sẽ viết về 'cấu trúc ủy quyền' trong DAO. Bởi vì bài học từ Nam Carolina có thể áp dụng trực tiếp cho cách chúng ta xây dựng các hệ thống phi tập trung.
Bạn có nhớ 'delegation' trong hệ thống bỏ phiếu của các giao thức như Compound hay MakerDAO không? Về mặt lý thuyết, nó là một cơ chế hiệu quả để cho phép các chuyên gia quản lý quyền biểu quyết thay mặt cho những người nắm giữ token nhỏ lẻ. Nhưng nó có vấn đề. Giống như Trump, các 'delegate' (người được ủy quyền) này có thể trở thành 'admin key' mới. Họ có thể tích lũy quyền lực. Và nếu một 'delegate' nào đó làm sai, không ai có thể 'revoke' (thu hồi) quyền của họ một cách nhanh chóng. Chúng ta đã tạo ra một hệ thống quản trị giống hệt như hệ thống chính trị mà chúng ta đang cố gắng thay thế.
Hãy xem xét một 'use case' cụ thể: Một DAO có một 'delegate' rất tích cực, người luôn bỏ phiếu ủng hộ các đề xuất của một nhóm lợi ích nhất định. Hãy tưởng tượng nhóm lợi ích đó là 'các nhà đầu tư mạo hiểm' (VC). Các VC này có thể 'lobby' (vận động hành lang) cho các đề xuất có lợi cho họ, và 'delegate' này, vì là người của họ, sẽ ủng hộ. Điều này tạo ra một 'chế độ đầu sỏ VC'. Và những người nắm giữ token nhỏ lẻ, những người đã 'delegate' cho người này, sẽ không có tiếng nói. Đây là một 'vấn đề đại diện' (principal-agent problem) cổ điển. Và giải pháp, theo tôi, không phải là loại bỏ hoàn toàn 'delegation', mà là xây dựng các cơ chế 'kiềm chế và đối trọng' phức tạp hơn.
Dựa trên kinh nghiệm 'audit' (kiểm toán) của tôi, tôi thấy rằng các giao thức thành công nhất là những giao thức có cấu trúc quản trị 'đa tầng'. Họ có một 'hội đồng bảo an' (security council) cho các quyết định khẩn cấp, một 'ủy ban quản trị' (governance committee) cho các quyết định chiến lược, và một 'cơ chế bỏ phiếu rộng rãi' (wide voting) cho các quyết định quan trọng. Điều này giống như một hệ thống 'multi-sig' phức tạp, nơi không ai có toàn quyền. Có lẽ, thay vì cố gắng xây dựng một 'Trump' phi tập trung, chúng ta nên xây dựng một 'DAO' phi tập trung mạnh mẽ.
Vậy đâu là 'takeaway' cho độc giả? Hãy nhìn vào các giao thức bạn đang đầu tư. Ai là 'Trump' của nó? Ai là 'admin key'? Ai là 'delegate' chính? Và quan trọng hơn, họ có bị giới hạn bởi các cơ chế kiểm soát không? Nếu một giao thức có một người có thể rút tất cả tiền, hãy coi chừng. Nếu một DAO có một 'delegate' có quyền lực quá lớn, hãy coi chừng. Sự phi tập trung không phải là một trạng thái, mà là một quá trình. Và quá trình đó đòi hỏi sự cảnh giác liên tục.
Và cuối cùng, một câu hỏi dành cho các bạn: Trong thế giới Web3, liệu chúng ta có đang tạo ra một hệ thống 'bầu cử sơ bộ' của riêng mình không? Một hệ thống nơi mà một vài 'ứng cử viên' (dự án) cạnh tranh để giành được 'sự tín nhiệm' (liquidity) từ 'cử tri' (nhà đầu tư)? Và nếu có, chúng ta có thực sự hiểu 'mã nguồn' của họ không, hay chúng ta chỉ đơn giản là tin vào 'lời hứa' của họ? Hãy suy nghĩ về điều đó. Bởi vì trong thế giới này, giống như trong chính trị, niềm tin rất đắt giá. Và một khi nó bị phá vỡ, sẽ không có bất kỳ 'rollback' nào có thể sửa chữa được.
Phân tích này dựa trên một báo cáo chính trị, nhưng trái tim của nó nằm ở một vấn đề của blockchain: cấu trúc của sự tín nhiệm. Chúng ta có thể học hỏi từ những sai lầm của thế giới thực. Và chúng ta có thể xây dựng một hệ thống tốt hơn. Một hệ thống nơi quyền lực được phân tán, nơi các quyết định được minh bạch, và nơi không có 'Trump' nào có thể phá hủy mọi thứ chỉ bằng một cú click chuột. Đó là tương lai mà tôi muốn thấy. Và đó là tương lai mà tôi sẽ viết về nó.
Vũ Yến, São Paulo.
